بر این باورم که زنان مابه خاطر محدودیت‌ها وموانعی که درجامعه مردسالار ایرانی برای حضوردر عرصه‌های اجتماعی با آن رو به رو هستند، از جهان‌بینی متفاوتی نسبت به مردان ایرانی برخوردارند، من نامش را می‌گذارم «جهان‌بینی زنانه ایرانی» که تحت تأثیر تبعیض‌ها و محدودیت‌هایی که تمام اعمال و رفتار و حتی نوع پوشش آنها را تعریف و تعیین کرده شکل گرفته است

سپیده جدیری

شهرزاد نیوز: جایزه شعر زنان (خورشید) در بهار سال 1387 به همت سپیده جدیری با هدف تشویق زنان شاعر ایرانی به حضور هر چه پُررنگ تر و پُردوام تر در عرصه شعر و هم چنین معرفی معیارهای شاعران و منتقدان برجسته زن در انتخاب بهترین کتاب های شعر زنان بنیان گذاشته شده است. این جایزه در اولین دوره با حضور سیمین بهبهانی و ضمن تقدیر از ایشان، به مجموعه اشعار «می‌خواهم بچه‌هایم را قورت بدهم»، سروده رویا زرین، اختصاص یافت.

دومین دوره این جایزه که در بیست و ششم آذرماه سال جاری طی مراسمی در محل انجمن نویسندگان کودک و نوجوان برگزار گردید، به روجا چمنکار، سراینده مجموعه شعر «با خودم حرف می‌زنم»، اهدا شد.

در همین رابطه گفتگویی با سپیده جدیری انجام دادیم تا با توجه به بحران فعلی و مشکلات کار فرهنگی، از چگونگی برگزاری این دوره از جایزه خورشید مطلع شویم.

- خانم جدیری، کتاب های بررسی شده امسال را به لحاظ تعداد آثار ارسالی و سطح کار شاعران شرکت کننده در جایزه، در مقایسه با دوره اول چگونه ارزیابی می کنید؟ و آیا می توان با بررسی این موضوع در جایزه شما، به یک معیار کلی نسبت به سنجش حرکت شعر زنان امروز ایران در دراز مدت دست یافت؟

البته هیچ جایزه‌ای تنها با برگزاری دو دوره نمی‌تواند سیر شعر زنان در یک کشور را مشخص کند اما امید من بر این است که در بلند مدت، مثلاً با برگزاری ده دوره در یک دهه بتوانیم به این معیار برسیم.

اما اتفاقی که در این دوره جایزه خورشید افتاده و فکر می‌کنم هم به سیر نزولی تعداد آثار مجوز گرفته از وزارت ارشاد در هر سال نسبت به سال قبل ربط دارد و هم به وضعیت بحرانی ایران در ماه‌های پس از انتخابات ریاست جمهوری و بی‌انگیزه شدن شاعران برای شرکت در جوایز ادبی، کاهش چشمگیر تعداد کتاب‌های ارسالی نسبت به سال گذشته است. در دوره قبل، 64 عنوان کتاب شعر به دست ما رسیده بود و در این دوره 42 عنوان. با این حال، امسال نیز به رغم تمام مشکلات و رویدادهایی که انگیزه فعالیت فرهنگی را برای ما کمرنگ و کمرنگ‌تر می‌کند، قصد داریم جایزه خورشید را به مرحله برگزاری برسانیم چرا که فرهنگ شاید یکی از معدود مواردی باشد که هنوز ارزش خود را به تمامی در جامعه ما از دست نداده و بنابراین همچنان به عنوان یک راه نجات می‌تواند در نظر گرفته شود.

- با توجه به شرایط سخت فعالیت فرهنگی در ایران شما در برگزاری این جایزه با چه مشکلاتی رو درو بودید و هستید؟

یکی از مهمترین مشکلاتی که تقریباً برگزارکنندگان تمام جوایز ادبی خصوصی در ایران با آن رو به رو هستند، پیدا کردن محلی مناسب برای برگزاری مراسم اهدای این جوایز است. علت وجود چنین مشکلی هم این طور که شنیده‌ام این است که از دولت نهم به بعد وزارت ارشاد مخالف جوایز خصوصی بوده و هست و ظاهراً قصد آنها این است که حتی فرهنگ را هم در ایران دولتی کنند. امسال با توجه به شرایط بحرانی کشور، تقریباً برگزاری هر تجمعی ریسک بزرگی برای برگزارکنندگان آن محسوب می‌شود چرا که احتمال بر هم زدن آن از طرف دولت و ایجاد مشکل برای برگزارکنندگان به مراتب بیشتر از سال‌های قبل است. اما همان طور که گفتم، ما اصرار به برگزاری این جایزه داشتیم و داریم و معتقدیم حرکت فرهنگی به هیچ دلیلی نباید متوقف شود. و بالاخره توانستیم محل خصوصی مناسبی برای برگزاری جایزه پیدا کنیم.

نحوه انتخاب برندگان جایزه و بررسی آثار رسیده به دبیرخانه جایزه شعر زنان چگونه است؟

جایزه شعر زنان فقط به این دلیل که به کتاب‌های شعر زنان اختصاص می‌یابد یک جایزه تخصصی نیست، بلکه معیارهای خاصی که داوران آن در انتخاب برنده در نظر می‌گیرند نیز به هر چه تخصصی‌تر شدن این جایزه کمک می‌کند. من در اینجا به برخی از معیارهایی که داوران جایزه خورشید در امر داوری و گزینش مورد توجه قرار می‌دهند اشاره می‌کنم:

برخورداریِ اثر از ذهنیت و زبان نو

خلاقیت در ایجاد موقعیت‌های بکر تصویری، فضاسازی‌ها و خلق موقعیت‌های حسیِ تازه

پرهیز از کلیشه‌های زبانی، مضمونی و فرمی

برخورداریِ اثر از ذهنیتی متکثر و جهانشمول که در تعاملِ با مسائلِ زنده و زیستیِ پیرامون است

تلاش برای کشف افق‌های جدید در حوزه‌های زبان، واژگان، ترکیب‌سازی‌ها در عین حفظ ساختاری منسجم و به دور از پراکندگی

پرداختنِ اثر به مسائل مبتلابهِ انسان و جامعه انسانی و پرهیز از جهت‌گیری‌های ایدئولوژیکی که اثر را از متنی خودبسنده به سمت شعارزدگی در حوزه مسائل زنانه یا دیگر حوزه‌های اجتماعی و سیاسی سوق دهد.

- شما به عنوان پایه گذار جایزه شعر زنان (خورشید) همواره به این پرسش پاسخ داده اید که چرا این جایزه برای زن ها در نظر گرفته شده، در حالی که شعر در جایگاه یک تولید ادبی فارغ از جنسیت سراینده و صرفا به عنوان یک اثر مورد بررسی قرار می گیرد. با این حال جا دارد که این پرسش را به شکل دیگری مطرح کنم: شاعران زن امروز ما با چه دغدغه ها و چالش هایی رو در رو هستند که عامل جنسیت را در حوزه کاری آنها برجسته می کند وشما را به عنوان فعال عرصه ادبیات و یک شاعر زن، به این فکر وامی دارد که جایزه ی ویژه ای برای تشویق آنان در نظر بگیرید.

پرسش مهمی است. در حقیقت به رغم شعاری که ملکه ذهن ما شده است که تولید ادبی اعم از شعر و داستان باید فارغ از جنسیت مؤلف آن مورد بررسی قرار بگیرد، اتفاق مهمی که در چند دهه اخیر در آثار ادبی زنان ایرانی افتاده است، همین پررنگ بودن عامل جنسیت در آثارشان است و این از نظری جای خوشبختی دارد که مثلاً دیگر نمی‌توان نشست و دم از مردانه بودن آثار شاعران زن زد؛ آن گونه که درباره شعر پروین اعتصامی گفته می‌شد. بر این باورم که زنان ما به خاطر محدودیت‌ها و موانعی که در جامعه مردسالار ایرانی برای حضور در عرصه‌های اجتماعی با آن رو به رو هستند، از جهان‌بینی متفاوتی نسبت به مردان ایرانی برخوردارند، من نامش را می‌گذارم «جهان‌بینی زنانه ایرانی» که تحت تأثیر تبعیض‌ها و محدودیت‌هایی که تمام اعمال و رفتار و حتی نوع پوشش آنها را تعریف و تعیین کرده شکل گرفته است و به همین دلیل حتی با «جهان‌بینی زنانه» به معنای عام و جهانی‌اش متفاوت است. این است که از نظری هم باید گفت جای بدبختی دارد که زن در اغلب آثار ادبی زنان ایرانی نه به عنوان یک انسان کنشگر که به عنوان یک انسان کنش‌پذیر مطرح می‌شود.

در غرب هم که محدودیت‌های جنسیتی برای حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی به مراتب کمتر است، جوایز و جشنواره‌هایی مختص فعالیت‌های فرهنگی زنان وجود دارد. در ایران که زنان با مشکلات بیشتری در این زمینه مواجه‌اند، جای خالی چنین جشنواره‌هایی بیشتر احساس می‌شود. تخصص من شعر است و به همین دلیل جایزه‌ای که برگزار می‌کنم ویژه شعر زنان است، اما امیدوارم چنین جوایزی برای زنان در سایر عرصه‌های فرهنگی نیز پا بگیرد.